ĐỀN - CHÙA TRỊNH XÁ
(Di tích Nghệ thuật cấp quốc gia)
-----
Khái quát về di tích
Cụm di tích tọa lạc tại thôn Trịnh Xá, xã Thiên Hương, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng (từ ngày 01/7/2025 là phường Thiên Hương, thành phố Hải Phòng). Di tích nằm trong khuôn viên khép kín, mặt chính quay hướng Đông Nam, nhìn ra nhánh sông Trúc (phụ lưu của sông Bạch Đằng). Từ Trung tâm Chính trị - Hành chính thành phố Hải Phòng đi tới dốc Núi Đèo, phường Thủy Nguyên rẽ sang đường 351 đến khu vực cầu Trịnh Xá để vào di tích.
Nhân vật được tôn thờ tại Đền - Chùa Trịnh Xá
Đền Trịnh Xá, thờ ba vị Thành hoàng làng Trịnh Xá, gồm: (1)- Quý Minh làn nhân vật thời Hùng Vương thứ 18, có công giúp vua chống Thục Phán; (2) Nam Hải Đại Vương, tên húy Phạm Tử Nghi, quê làng Vĩnh Niệm, tổng An Dương, huyện An Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương (nay thuộc phường Vĩnh Niệm, thành phố Hải Phòng), là danh tướng nhà Mạc ở thế kỷ XVI. Ông có công đắp đê ngăn nước mặn, góp phần bảo vệ và mở mang làng xóm; đồng thời có nhiều hoạt động quân sự bảo vệ nhà Mạc và chống quân Minh theo các tư liệu truyền tụng về ông); (3)- Linh Quang Đại Vương (tên thật là Nguyễn Hùng), người bản trang Trịnh Xá, có công đánh giặc Chiêm Thành dưới triều vua Lý Nhân Tông, vào năm Long Phù thứ 4 (1104), ông mất ngày 20/10 âm lịch. Chùa Trịnh Xá có tên chữ là Hoàng Mai tự, trước thế kỷ 17 có tên là chùa Hoàng Xá. Chùa thờ Phật theo các hệ phái Lân Tổ và Trúc Lâm.
Việc dân làng Trịnh Xá tôn thờ Nguyễn Hùng là người địa phương có công đánh giặc trong thế kỷ XI, cùng với đó là Quý Minh và Nam Hải Đại Vương đã cho thấy lịch sử hình thành cộng đồng dân cư ở đây diễn ra khá sớm và đa dạng, ít nhất là từ trước thế kỷ XI. Ngôi đền hiện nay được tu tạo gần nhất vào cuối năm 1989. Đền Trịnh Xá nằm trong khuôn viên khép kín của cụm di tích bao gồm Đền và chùa Hoàng Mai. Mặt chính của Đền quay ra hướng Đông Nam nhìn ra nhánh sông Trúc chảy từ sông cửa Cấm qua cầu, đầm Trịnh Xá lên sông Giá là phụ lưu của sông Bạch Đằng. Đền kiến trúc kiểu chữ đinh (J), gồm 3 gian tiền đường và hậu cung. Kết cấu bộ sườn gồm 4 bộ vì gỗ kiểu chồng rường giá chiêng kết hợp trụ đấu hoa sen. Gian chính giữa tiền đường là một hương án gỗ để bát hương đại; sát về các gia hồi đặt hai cỗ kiệu bát cống (8 thanh rồng Nguyễn cuối thế kỷ XVII) cùng những đồ tế tự có giá trị như long bình, bát biểu; phần tiếp giáp với gian cung, ngay trên xà gỗ là bức y môn màu điều, thêu thức rồng chầu mặt nguyệt, cùng đôi tàn lọng ở thể tự do không cán. Ngay sau chiếc sập gỗ kiểu chân quỳ dạ cá, bên thành sập đức thức phượng rồng và mặt hổ phù, đường nét thô mộc. Gian hậu cung bày cỗ long đình thức hai, trang trí và chức năng cũng giống hệt chiếc kê tại tòa tiền đường dùng trong tế rước khi làng vào đám.
Niên đại và cấu trúc của công trình
Chùa khởi dựng từ thế kỷ XVII (năm 1684 triều Lê Hy Tông) dựa trên bia đá “Thạch trụ tân tạo”. Chùa được tạo dựng trên nền đất cao quay ra đường liên thông và hướng ra bờ sông Trúc. Chùa có kiến trúc gồm 5 gian tiền đường và 4 gian ống muống. Hệ vì kèo kết cấu kiểu rẻ quạt, bẩy; có lớp cửa võng ngăn giữa 5 gian tiền đường và 4 gian ống muống.
Căn cứ vào bản thần tích xã Trịnh Xá tổng Trịnh Xá, huyện Thủy Nguyên, tỉnh Kiến An do ông Ngô Đăng Lợi mới sưu tầm, dịch thuật và chú giải thì trước thời Lý, ở trang Trịnh Xá, huyện Thủy Đường Phủ Kinh Môn, đạo Hải Dương có một tù trưởng họ Nguyễn tên Trạch, vợ là Trần thị Trinh kết hôn sau 5 năm sinh được một người con trai vào giờ ngọ ngày 12/02 năm Bính Dần tướng mạo đàng hoàng, uy phong oai vệ. Sinh được một trăm ngày, ở phòng chỗ sinh ra có mùi hương sực nức, mây lành ngũ sắc rực rỡ báo điềm lành. Lúc ấy ông Trạch rất lấy làm lạ, bảo rằng đây hẳn là trời cho giáng người tài để giúp nước, chứ không phải người con thông thường như các trẻ khác. Khi con lên năm tuổi mới đặt tên là Hùng. Đến năm 15 tuổi ông Hùng tự nhiên phát triển tài năng sức lực khí tượng hơn đời. Bấy giờ người trong trang Trịnh Xá lấy làm lạ đều cho là thần nhân ra đời chứ không phải người thường. Năm Long Phù đời vua Lý Nhân Tông, bỗng có giặc, chúng nghe đồn nhà Lý đến ngày mạt vận thế suy vội sửa binh mã đến xâm lăng cướp nước. Nhà vua nghe tin vội vàng ngự thân hành đem quân tiến đánh, khi quân nhà vua đến địa đầu trang Trịnh Xá, thì mặt trời đã gác núi. Vua ra lệnh hạ trại đóng quân tại đây. Khi ấy nhân dân trong trại cùng với con trưởng nhà họ Nguyễn là ông Hùng đến lạy mừng nhà vua. Khi thấy ông Hùng diện mạo khác thường, bèn vời ngay đến và bổ nhiệm việc quân ngay. Vua lại truyền cho dân làng rằng: “Nay quân giặc còn đang mạnh, trẫm phải thân chinh cầm quân chống cự, nay gặp được người tài hẳn là trời muốn giúp. Trẫm không phải lo ngại gì nữa”. Nói xong, vua cùng ông Hùng xuất quân kéo thẳng đến chỗ quân giặc; quân chia hai đạo một theo đường bộ do vua chỉ huy, một theo đường thủy do ông Hùng chỉ huy. Cả hai đạo thủy bộ cùng tiến, thủy binh kỵ binh cùng ra quân; ngựa tốt có hàng ngàn con, hùng binh có đến ba vạn, bày trận ngay tại địa bàn châu nhà, đánh thẳng vào trại giặc. Bọn chúng thua to phải cùng nhau rút chạy. Sau khi dẹp yên giặc vua cùng ông Hùng trở về nội mở tiệc mừng công. Công việc xong xuôi ông Hùng xin vua cho về trang cũ. Được nhà vua chuẩn y, làm lễ tế cáo tổ tiên, lại bày tiệc lớn, mời dân trong trang đến dự. Ông Hùng mất ngày 20/10 âm lịch, nhân dân làm biểu tâu vua. Nhà vua thương người có công với nước, sai ngay quan đem sắc chỉ về trang truyền cho dân lập miếu thờ cúng ban cho dân 300 quan tiền công để hàng năm làm lễ quốc tế vào mùa xuân, mùa thu. Lại miễn việc binh lương cho dân trang 3 năm. Lại ban phong cho tên hiệu đẹp, được muôn đời thờ cúng, cùng được hưởng ân hậu của quốc gia mãi mãi.
Cụm di tích Đền - Chùa Trịnh Xá gắn liền với các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thời Hùng Vương, thời Lý và thời Mạc. Năm 1945, lực lượng cách mạng đã bắt và xử lý sư Hải Ấn… Đến năm 1946, Chùa Hoàng Mai là cơ sở hoạt động của tổ chức Đảng ở địa phương; dưới bệ tượng ông Thiện có hầm bí mật nuôi giấu cán bộ cách mạng.
Hiện vật và di vật còn lại
Hiện tại Đền còn lưu giữ 10 đạo sắc phong của các triều đại phong kiến, trong đó có sắc thời Tây Sơn và triều Nguyễn: Triều Quang Trung năm thứ 5, ngày 28/7/1792; Cảnh Thịnh năm thứ 4, ngày 21/5/1797; Thiệu Trị năm thứ 6, ngày 12/10/1846; Tự Đức thứ 3, năm thứ 23 (1848-1883)... Hệ thống kiệu bát cống (cuối thế kỷ XIX), long đình, hương án; Tượng thờ 3 vị Thành hoàng được sơn son thiếp vàng. Ngoài ra, Đền còn lưu giữ: Bức Đại tự - “Thông duệ hiển ứng”; câu đối 1 - “Thanh Đằng Đông Hải xiên thu tiêu chính khí/ Sắc lĩnh Nam Phương vạn cổ chuẩn linh thanh”; câu đối 2 – “Trịnh Thủy ba đài miêng mỹ liệt/ Đào Sơn tự khí tịnh trung linh”.
Hệ thống tượng phật thờ tại Chùa được bố trí cụ thể như sau: ở vị trí cao nhất là 3 pho tượng Tam Thế (phong cách nghệ thuật thời Mạc thế kỷ 16); hành thứ hai là tượng Adiđà; hàng thứ ba là tượng Át Nan, Ngọc Hoàng ca diếp; hàng thứ tư là tượng Tòa Cửu long và Thích ca sơ sinh. Gian tiền đường, ngoài hai ban thờ thần bản thổ, tượng hai vị sư tổ gương mặt đôn hậu, hai ông Thiện – Ác cao 2,4m, ngang 1,8m đang cưỡi trên mình con mãnh sư; 6 văn bia đá cổ (từ năm 1684 đến 1732) ghi chép về việc tu tạo chùa và cầu Trịnh Xuyên.
Sinh hoạt văn hóa, lễ hội truyền thống
Theo nhân dân địa phương, ngoài dịp kỷ niệm ngày sinh, ngày hóa của 3 vị Thành hoàng, theo lệ riêng của làng hằng năm tổ chức lễ hội vào ngày 07/11 âm lịch. Các vị Thành hoàng từ 3 địa điểm khác nhau được nghênh rước về Đền vào đám trong 3 ngày. Nghi lễ đơn giản rã hội lại rước hương án vị vào các miếu. Ngoài ra, dân làng còn tổ chức bơi chải, đánh vật, chơi đu… nhằm rèn luyện sức khỏe và giáo dục tinh thần thượng võ.
Ngày 21/01/1992, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao ra quyết định số 97/QĐ công nhận Đền - Chùa Trịnh Xá là Di tích Nghệ thuật cấp quốc gia.