ĐÌNH AN QUÝ

ĐÌNH AN QUÝ

(Di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia)

Khái quát về địa điểm di tích

Đình An Quý, còn có tên gọi khác là đình Cộng Hiền, tọa lạc tại làng An Quý, xã Vĩnh Hải (trước đây là xã Cộng Hiền, huyện Vĩnh Bảo, Thành phố Hải Phòng. Nằm ở vùng đất cửa ngõ phía Nam của thành phố. Ngôi đình nằm trong một khuôn viên rộng rãi, thoáng đãng, mang đặc trưng của không gian văn hóa làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ. Từ lâu đình An Quý đã trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa chung của toàn thể nhân dân xã Cộng Hiền cũ. Đây không chỉ là nơi thờ tự mà còn là biểu tượng cho sự đoàn kết, lòng tự hào về truyền thống lịch sử của người dân địa phương.

Các giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng

Đình An Quý là nơi thờ vị anh hùng dân tộc Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (Trần Hưng Đạo) làm Thành Hoàng bản thổ. Việc tôn thờ Trần Hưng Đạo tại đây gắn liền với những chiến công hiển hách của ông trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông. Ngài là biểu tượng của tinh thần yêu quốc, tài năng quân sự kiệt xuất và đức độ bao la, được nhân dân tôn vinh là "Đức Thánh Trần".  Bên cạnh vị chính thần, đình còn thờ 6 vị tổ của 6 dòng họ đầu tiên có công khai sơn phá thạch, lập nên làng An Quý, được tôn xưng là Hậu thần để ghi nhớ công ơn tiền nhân đối với quê hương.

Niên đại và cấu trúc của công trình

Ngôi đình hiện nay được khởi công xây dựng từ năm 1939 và hoàn thành vào năm 1941 với sự đóng góp to lớn về công sức và tiền của từ nhân dân địa phương, dưới sự chỉ đạo hưng công của ông Đoàn Văn Tổ (lúc bấy giờ là Chánh tổng, Tiên chỉ).

(1) Đình An Quý là một công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo, nổi bật với sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất liệu gỗ và đá.

(2) Đình được xây dựng theo kiểu chữ "Công" (工), bao gồm 5 gian Tiền đường, gian Ống muống (Thiêu hương) và 3 gian Hậu cung.

(3) Hệ thống cột đá là đặc điểm nhận diện tiêu biểu nhất của di tích. Toàn bộ hệ thống cột cái và cột quân đều làm bằng đá vôi liền khối tinh xảo.

(4) Nghệ thuật chạm khắc: Các hiệp thợ đá từ Hoa Lư (Ninh Bình) và thợ mộc từ Lịch Động (Thái Bình cũ) đã tạo nên những tác phẩm điêu khắc sống động trên các đầu bẩy, xà, và cột. Đề tài trang trí rất phong phú, từ Tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng), Tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai) đến các hình tượng dân gian như thỏ, ngựa, cá chép hóa rồng.

Sự kiện gắn liền với lịch sử di tích

Lịch sử của đình An Quý gắn bó chặt chẽ với những biến động của vùng đất Vĩnh Bảo cũ qua các thời kỳ.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ 2 và thứ 3: Làng An Quý không chỉ là nơi đóng quân mà còn là "trạm tuyển quân" quan trọng. Gia tướng Hoa Duy Thành (sau này được phong Đô đốc quân công) đã dựa vào uy tín của Trần Hưng Đạo để tập hợp những thanh niên trai tráng giỏi sông nước tại địa phương, thành lập đội dân binh tinh nhuệ phục vụ cho các trận đánh trên sông Bạch Đằng.  Sự kiện Trần Hưng Đạo trực tiếp về vùng Vĩnh Bảo để kiểm tra tuyến phòng thủ phía Nam đã để lại dấu ấn sâu đậm. Việc lập miếu thờ Ngài ngay sau khi Ngài qua đời (tiền thân của ngôi đình hiện nay) là một sự kiện mang tính cam kết về lòng trung thành của người dân An Quý đối với triều đình nhà Trần.

Sự kiện xây dựng đình (1939 - 1941): Quy tụ cùng lúc ba hiệp thợ giỏi nhất vùng bấy giờ: thợ đá Hoa Lư (Ninh Bình), thợ mộc Lịch Động và thợ nề Kỳ Hội (Thái Bình cũ). Cuộc "so tài" ngầm giữa các hiệp thợ trong suốt 2 năm đã biến ngôi đình thành một tác phẩm nghệ thuật tổng hòa, nơi các kỹ thuật điêu khắc đá và gỗ đạt đến đỉnh cao.  Vượt qua khó khăn thời cuộc việc hoàn thành một công trình đồ sộ với hệ thống cột đá nguyên khối nặng hàng tấn trong bối cảnh kinh tế khó khăn thời kỳ cuối thập niên 30, đầu thập niên 40 thế kỷ XX là minh chứng cho sự đoàn kết và tiềm lực kinh tế của làng An Quý thời bấy giờ, tạo nên một "bảo tàng" sống về nghệ thuật điêu khắc đá đầu thế kỷ XX.

Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, với cấu trúc kiên cố và vị trí chiến lược, đình An Quý từng là nơi hội họp kín của các cán bộ Việt Minh địa phương. Hệ thống cột đá vững chãi và các gian hậu cung kín đáo đã giúp bảo vệ an toàn cho nhiều cuộc họp quan trọng của lực lượng kháng chiến xã Cộng Hiền cũ.

Hiện vật, di vật còn lại

Trải qua thời gian và chiến tranh, đình An Quý vẫn bảo tồn được một kho tàng di vật quý giá:

(1) Di vật gốm sứ: Bát hương gốm có niên đại từ thời Trần, minh chứng cho bề dày lịch sử của điểm thờ tự này.

(2) Đồ gỗ và Bài vị: Một chiếc bài vị mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII và một chiếc thế kỷ XIX, được chạm khắc hoa văn tinh xảo.

(3) Chuông đồng: Quả chuông đồng được đúc vào năm Gia Long thứ hai (1803).

(4) Sắc phong: Đình còn lưu giữ được các đạo sắc phong của các triều đại phong kiến, từ thời vua Thiệu Trị đến vua Khải Định, công nhận thần tích và vị thế của Thành hoàng làng.

Hội, lễ tiết

Hằng năm, tại đình An Quý diễn ra các kỳ lễ hội lớn, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương:

(1) Ngày lễ chính: Thường tổ chức vào các ngày kỷ niệm liên quan đến Đức Thánh Trần (như ngày sinh hoặc ngày hóa của Ngài).

(2) Nghi thức: Bao gồm lễ tế Thành hoàng, rước kiệu và các hoạt động văn hóa dân gian.

(3) Hoạt động hội: Các trò chơi truyền thống, hát chèo, tổ tôm điếm và các hình thức diễn xướng dân gian được tổ chức, tạo nên không khí tưng bừng và giữ gìn bản sắc văn hóa quê hương.

Ngày 30 tháng 12 năm 1991, Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao ra Quyết định số 2307/QĐ công nhận Đình An Quý (xã Cộng Hiền, huyện Vĩnh Bảo) là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia.

Sự kiện này khẳng định vị thế quan trọng của đình An Quý trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam, đồng thời là cơ sở pháp lý để chính quyền và nhân dân địa phương thực hiện công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích cho các thế hệ mai sau.