MIẾU - CHÙA BẢO HÀ

MIẾU - CHÙA BẢO HÀ

(Di tích Lịch sử - Nghệ thuật cấp quốc gia)

-----

Khái quát về địa điểm di tích

Di tích Miếu - Chùa Bảo Hà tọa lạc tại làng Bảo Hà, xã Vĩnh Hải (trước đây là xã Đồng Minh, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng). Đây là vùng đất phù sa cổ cạnh dòng sông Hóa, nơi hội tụ tinh hoa văn hóa của làng nghề truyền thống lâu đời. Làng Bảo Hà từ xưa đã nổi danh khắp vùng với nghề tạc tượng, múa rối cạn và dệt vải, tạo nên một không gian di sản đậm chất nghệ thuật dân gian, không gian di tích hòa quyện với cảnh quan làng quê yên bình, tạo nên một quần thể kiến trúc tâm linh đặc trưng của người Việt xưa; đây là một cụm di tích lịch sử nghệ thuật lâu đời, nằm trong một vùng đất giàu truyền thống văn hóa và nghề thủ công mỹ nghệ của vùng duyên hải Bắc Bộ.

Các giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng

Quần thể di tích Miếu - Chùa Bảo Hà là sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng bản địa và Phật giáo, nơi thờ tự các vị thần, Phật và các bậc tiền nhân có công với dân, với nước. Miếu Bảo Hà (Miếu Cả) thờ đức Linh Lang Đại vương – một nhân vật lịch sử/huyền thoại có công giúp vua Lý chống quân Tống xâm lược; đặc biệt, miếu còn là nơi phụng thờ Đức tổ nghề tạc tượng Nguyễn Công Huệ - Người có công truyền dạy nghề tạc tượng cho dân làng sau khi từ phương xa trở về, đặt nền móng cho sự phát triển rực rỡ của làng nghề Bảo Hà. Chùa Bảo Hà thờ các chư vị Phật, Bồ Tát theo nghi thức Phật giáo Bắc tông, là nơi sinh hoạt tâm linh của cộng đồng dân cư qua nhiều thế hệ

Niên đại và cấu trúc của công trình

Di tích Miếu - Chùa Bảo Hà có lịch sử hình thành từ lâu đời. Mặc dù qua thời gian đã có nhiều đợt trùng tu, nhưng các dấu tích kiến trúc và hiện vật cho thấy công trình mang đậm phong cách nghệ thuật của thời Hậu Lê và thời Nguyễn.

Quần thể kiến trúc được xây dựng theo bố cục truyền thống: Miếu Bảo Hà được xây dựng theo kiểu chữ "Nhị" gồm 5 gian Tiền đường và 3 gian Hậu cung. Nghệ thuật chạm khắc tại các vì kèo, đầu dư rất tinh xảo với các họa tiết rồng bay, phượng múa, thể hiện trình độ bậc thầy của các nghệ nhân làng nghề. Chùa Bảo Hà nằm liền kề với cấu trúc bao gồm Tam quan, bái đường và thượng điện. Ngôi chùa giữ được vẻ tĩnh mịch với hệ thống tượng Phật phong phú, đa dạng.

Sự kiện gắn liền với lịch sử di tích

Di tích Miếu - Chùa Bảo Hà không chỉ là biểu tượng của niềm tin tôn giáo mà còn là nhân chứng sống động cho tiến trình lịch sử thăng trầm của địa phương. Lịch sử di tích gắn chặt với sự hưng thịnh của làng nghề tạc tượng gỗ. Theo truyền thuyết và văn bia còn lưu giữ, vào thế kỷ XV, cụ Nguyễn Công Huệ sau khi tham gia khởi nghĩa Lam Sơn và học nghề tạc tượng ở phương Nam đã trở về quê hương Bảo Hà truyền dạy nghề cho nhân dân. Việc xây dựng và tu bổ Miếu Bảo Hà qua các triều đại không chỉ để thờ thần Linh Lang mà còn là nơi tôn vinh tài năng của những hiệp thợ làng nghề. Sự kiện cụ Nguyễn Công Huệ được dân làng tôn làm Tổ nghề và phối thờ tại Miếu là một dấu mốc quan trọng, khẳng định vị thế "đất tổ" của nghề điêu khắc gỗ Hải Phòng.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1946 - 1954): Nằm trong vùng "Vĩnh Bảo quật khởi", Miếu - Chùa Bảo Hà từng là một mắt xích quan trọng trong hệ thống làng kháng chiến. Với địa hình nhiều cây cối và hệ thống hầm bí mật, di tích đã trở thành nơi trú ẩn, hội họp của cán bộ Việt Minh địa phương. Những pho tượng Phật và đồ thờ tự cổ kính đã che chở cho nhiều chiến sĩ cách mạng qua các đợt càn quét của địch. Đặc biệt, các nghệ nhân tạc tượng tại đây đã sử dụng kỹ thuật sơn son thếp vàng để ngụy trang, cất giấu tài liệu quan trọng trong lòng các pho tượng gỗ, biến di tích thành một "pháo đài văn hóa" vững chắc.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước: Chùa Bảo Hà từng được trưng dụng làm nơi đóng quân, kho chứa lương thảo và đạn dược tiếp tế cho chiến trường. Nhân dân làng Bảo Hà đã vừa sản xuất, vừa chiến đấu, đồng thời giữ gìn nguyên vẹn những giá trị nghệ thuật của di tích trước sự tàn phá của bom đạn. Đây là minh chứng cho tinh thần "vừa kháng chiến, vừa kiến quốc" của người dân Đồng Minh xưa (nay là xã Vĩnh Hòa).

Miếu - Chùa Bảo Hà là di tích gắn liền với sự phát triển của làng nghề tạc tượng Bảo Hà. Trong các cuộc kháng chiến của dân tộc, Miếu - Chùa Bảo Hà không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh mà còn là nơi hội họp, che giấu cán bộ cách mạng tại địa phương. Điều này khẳng định giá trị không thể thay thế của di tích trong dòng chảy lịch sử văn hóa của thành phố Hải Phòng và quốc gia.

Hiện vật, di vật còn lại

Di tích Miếu - Chùa Bảo Hà hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, là minh chứng cho tài năng của các nghệ nhân xưa. Cụ thể:

(1) Tượng đức Linh Lang Đại vương: Một tác phẩm độc nhất vô nhị với cơ chế khớp nối tinh xảo, có thể đứng lên và ngồi xuống khi cửa hậu cung mở ra. Đây là đỉnh cao của nghệ thuật tạc tượng và cơ học dân gian.

(2) Hệ thống tượng Phật: Hàng chục pho tượng tại chùa được sơn son thếp vàng, đường nét thanh thoát, biểu cảm sống động.

(3) Sắc phong: Các đạo sắc phong của các triều đại phong kiến ghi nhận công lao của vị thần được thờ tại miếu.

(4) Bia đá: Ghi chép về những lần trùng tu và công đức của nhân dân qua các thời kỳ.

Hội, lễ tiết

Lễ hội làng Bảo Hà được tổ chức vào ngày 13 tháng 8 âm lịch hằng năm. Đây là dịp để dân làng và khách thập phương tưởng nhớ công ơn của đức Linh Lang và tổ nghề Nguyễn Công Huệ. Trong lễ hội, bên cạnh các nghi thức tế lễ trang trọng, du khách còn được thưởng thức nghệ thuật múa rối cạn – một sản phẩm văn hóa độc đáo chỉ có tại làng nghề này, nơi những quân rối gỗ vô tri trở nên sống động dưới bàn tay điều khiển của người dân địa phương

Ngày 30 tháng 12 năm 1991, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao ra quyết định số 2307/QĐ công nhận Miếu - Chùa Bảo Hà là Di tích Lịch sử Nghệ thuật cấp Quốc gia./.