PHỦ ĐƯỜNG THỦY NGUYÊN
(Di tích Lịch sử cấp thành phố)
Khu phủ đường huyện Thủy Nguyên nằm trên địa bàn thôn Trịnh Xá, xã Thiên Hương có vai trò là trung tâm đầu não của huyện Thủy Nguyên trong một thời kỳ lịch sử tiêu biểu. Những trung tâm hành chính của các huyện thời kỳ trước cách mạng tháng Tám năm 1945 thường được gọi là huyện đường. Riêng Thủy Nguyên, trung tâm này được gọi là phủ đường (do năm 1934, huyện Thủy Nguyên được đổi thành phủ Thủy Nguyên, thuộc tỉnh Kiến An).
Các tư liệu lịch sử cho biết, di tích được xây dựng đầu thế kỷ XX (khoảng những năm 1930-1934). Đến thời gian này, huyện Thủy Nguyên mới chính thức có một ngôi nhà tồn tại với tư cách là một trung tâm quyền lực cao nhất của huyện (trước đó, khoảng từ năm 1886, khi huyện Thủy Đường đổi tên thành huyện Thủy Nguyên, khu huyện đường vẫn đóng tại khu vực Núi Đèo thuộc địa phận xã Thủy Đường, nhưng khu huyện đường này ở chỗ nào thì không có tư liệu nào nhắc đến một cách chính xác).
Kể từ khi được xây dựng và đảm đương chức năng là trung tâm quyền lực cao nhất huyện cho đến khi kết thúc vai trò của mình, phủ đường có lịch sử tồn tại 42 năm (từ 1934-11986) với hai giai đoạn khác nhau:
- Giai đoạn thứ nhất từ năm 1934-1954: trong đó có quãng thời gian từ năm 1934 đến tháng 7/1946 và từ năm 1947 đến năm 1954 là cơ quan quyền lực của chính quyền phong kiến thực dân. Từ tháng 7/1945 đến tháng 12/1946 là cơ quan của chính quyền cách mạng huyện Thủy Nguyên. Khi kháng chiến bùng nổ, cơ quan huyện sơ tán về vùng an toàn.
- Giai đoạn hai: Sau năm 1954, kháng chiến thắng lợi, cơ quan huyện lại từ các cơ sở sơ tán trở về tiếp quản và làm việc cho đến năm 1986 thì chuyển về trụ sở mới tại thị trấn Núi Đèo. Từ năm 1986 đến nay là trụ sở Ủy ban nhân dân xã Thiên Hương.
Kể từ khi xây dựng, phủ đường huyện Thủy Nguyên là nơi diễn ra nhiều sự kiện tiêu biểu trong lịch sử đấu tranh cách mạng và kháng chiến cũng như xây dựng chủ nghĩa xã hội của huyện.
Thời kỳ đấu tranh giành chính quyền trong cách mạng Tháng Tám năm 1945, đây là một địa điểm quan trọng đánh dấu sự thắng lợi của cuộc cách mạng trên toàn huyện.
Sau khi chiến khu Trần Hưng Đạo (còn gọi là chiến khu Đông Triều) được thành lập vào trung tuần tháng 6/1945, Thủy Nguyên trở thành địa bàn quan trọng, cầu nối giữa chiến khu cách mạng với khu vực nội thành Hải Phòng. Nhiều nhà cách mạng hoạt động ở hai nơi này đã thường xuyên qua lại huyện, đóng góp quan trọng vào phong trào cách mạng tại đây. Một cơ sở quan trọng đã được xây dựng là viên tri phủ huyện Thủy Nguyên Nguyễn Quang Tạo và nhiều nhân viên làm việc trong phủ đường. Đến tháng 7/1945, một bộ phận lãnh đạo Việt minh huyện Thủy Nguyên đã hoạt động ngay trong phủ đường dưới danh nghĩa “Văn phòng phủ đoàn thanh niên Phan Anh”. Với sự giúp đỡ của tri phủ Nguyễn Quang Tạo, lực lượng Việt minh và các tổ chức xã hội khác đã đẩy mạnh hoạt động, vừa tuyên truyền tập hợp quần chúng, vừa đấu tranh chống lại chính quyền tay sai, trừ khử những tên Việt gian, tay sai bán nước nhiều nợ máu (tiêu biểu như vụ trừ khử tên Việt gian Hải Ấn tại chùa Trịnh Xá), ngăn chặn việc thu thuế bừa bãi và tổ chức cướp kho thóc của Nhật chia cho dân nghèo.
Cuối tháng 7/1945, do được bố trí thống nhất từ trước, tri phủ Nguyễn Quang Tạo lấy cớ sang Kiến An gặp tỉnh trưởng, lực lượng tự vệ huyện đến phủ đường để kiểm tra vũ khí. Viên cai (cũng là cơ sở của Việt Minh) tập hợp lính, đem vũ khí ra xếp vòng tròn trước sân phủ. Nhận được hiệu lệnh, lực lượng ta ập vào thu gọn toàn bộ số vũ khí đó, sau đó chuyển ra chiến khu Đông Triều.
Sau khi Ủy ban dân tộc giải phóng liên huyện Thủy Nguyên, Kinh Môn được thành lập (ngày 25/7/1945), sáng ngày 16/8/1945, Ủy ban cách mạng đóng tại Thủy Nguyên đã huy động nhân dân, tự vệ các làng, xã có du kích của chiến khu Đông Triều tham gia, kéo về chiếm phủ đường. Một cuộc mít tinh lớn đã diễn ra ngay tại phủ đường. Tri phủ Nguyễn Quang Tạo tuyên bố từ chức. Do giác ngộ và ủng hộ cách mạng, ông đã được biểu dương. Ủy ban cách mạng lâm thời làm lễ ra mắt ngay trong ngày giành chính quyền, tại đây, còn tiến hành cuộc họp hợp nhất các nhóm Việt Minh trong huyện. Phủ đường còn diễn ra nhiều hoạt động quan trọng như: Cuộc đàm phán của Việt Minh huyện Thủy Nguyên với quân Tàu Tưởng để giải thoát cho đồng chí Đính (tức Bắc), Chủ tịch Ủy ban cách mạng lâm thời phủ Kinh Môn bị địch bắt giam ở Núi Đèo; đồng thời, căn cứ đề nghị của chiến khu trưởng chiến khu III, đồng chí Hoàng Minh Thảo, lãnh đạo Ủy ban cách mạng huyện Thủy Nguyên đã tiến hành những quan hệ ngoại giao quan trọng nhằm vận động quân đội Nhật bàn giao vũ khí cho quân đội Việt Nam. Đây là một thắng lợi ngoại giao rất quan trọng, không gây tổn thất, chuẩn bị bước vào cuộc trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược.
Cũng tại phủ đường, ngày 25/12/1945 đã diễn ra buổi lễ kết nạp cho 4 đảng viên và công bố thành lập chi bộ Đảng cộng sản huyện Thủy Nguyên. Trong kháng chiến chống Pháp, phủ đường cũng là địa chỉ tiêu biểu ghi lại những hình ảnh về cuộc đấu tranh nổi dậy phá tề, trừ gian; về cuộc mít tinh biểu dương tinh thần quật khởi chống xâm lược của nhân dân Thủy Nguyên (ngày 25/10/1948). Ngày 25/10/1948 đã trở thành ngày truyền thống của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân huyện Thủy Nguyên. Năm 1954 kháng chiến thắng lợi, ngôi huyện đường từ thời thuộc Pháp lại trở thành trụ sở làm việc của Ủy ban nhân dân kháng chiến huyện Thủy Nguyên. Trong những năm cùng cả nước chống đế quốc Mỹ xâm lược và xây dựng chủ nghĩa xã hội, từ trụ sở Ủy ban nhân dân huyện, nhiều chủ trương quan trọng đã được quyết định.
Là công trình kiến trúc có lịch sử xây dựng cách nay gần trăm năm, phủ đường huyện Thủy Nguyên chứa đựng nhiều giá trị phong phú, đa dạng trên nhiều lĩnh vực: Đây là kiến trúc duy nhất hiện còn trên địa bàn thành phố Hải Phòng đại diện cho cơ quan quyền lực cao nhất cấp huyện do thực dân Pháp xây dựng. Giá trị của di tích dưới góc độ vật chất chính là sự độc đáo và nguyên vẹn. Thực tế lịch sử những năm đấu tranh giành chính quyền, tòa phủ đường là nơi để lại những dấu ấn đậm nét khó phai nhạt trong lòng mỗi người dân Thủy Nguyên về một thời hào hùng, niềm vui sướng được tự do sau những đêm dài nô lệ. Từ tòa phủ đường, tinh thần yêu nước, ý chí quật cường của nhân dân Thủy Nguyên ngày nổi dậy tổng phá tề, trừ gian, diệt ác đến nay vẫn luôn tỏa sáng. Cùng với những sự kiện lịch sử trọng đại khác, những giá trị của di tích này đã góp phần giáo dục cho các thế hệ mai sau về truyền thống yêu nước, ý chí quật cường vì nền tự do của dân tộc.
Với giá trị về nhiều mặt của di tích, Phủ đường huyện Thủy Nguyên đã được Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng xếp hạng Di tích Lịch sử cấp thành phố tại Quyết định số 244-QĐ/UBND ngày 09/02/2007.