ĐÌNH TẢ QUAN
(Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp quốc gia)
------
1. Khái
quát về di tích
Đình Tả Quan là một ngôi đình cổ kính, hiện tọa lạc trên
một khuôn viên đất rộng rãi lên tới gần 8.000 m2 thuộc thôn Bấc Vang, xã Dương Quan, huyện Thủy Nguyên trước kia, nay là Tổ
dân phố Bấc Vang, phường Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng. Xưa kia, ngôi đình này
do chính người dân làng Tả Quan thuộc huyện Thủy Đường, phủ Kinh Môn, trấn Hải
Dương xây dựng. Mục đích ban đầu của ngôi đình là nơi tôn thờ vị Thành hoàng
làng – bậc bảo trợ tâm linh cho cộng đồng, đóng vai trò là trung tâm sinh hoạt
văn hóa, hội họp và gắn kết tình làng nghĩa xóm của người dân địa phương. Đình quay hướng Đông Nam, trước đình có một sân rộng và một
hồ tròn được xây kè cẩn thận, sạch sẽ và đẹp đẽ. Bên cạnh đình có khu đài tưởng
niệm liệt sĩ, tạo thành một quần thể bề thế, cổ kính.
Hiện nay, hệ thống hạ tầng giao thông kết nối đến di tích
rất thuận tiện. Để tìm đường đi đến khu di tích đình Tả Quan từ khu vực trung
tâm thành phố Hải Phòng, có thể lựa chọn hai tuyến lộ trình chính: qua cầu
Hoàng Văn Thụ hoặc qua cầu Bính. Sau khi qua cầu, tiếp tục đi theo trục đường
chính của khu đô thị mới, rẽ vào đường Đỗ Mười, rồi tiếp tục đi vào tuyến đường
đê đập sông Cấm là có thể đi vào khuôn
viên của đình.
2. Nhân vật được tôn thờ tại di tích
Trải qua bao thế hệ, đình Tả Quan là nơi duy trì hoạt động
tín ngưỡng của nhân dân địa phương thông qua việc thờ phụng Thành hoàng Quý Minh Đại Vương Thượng
đẳng thần. Theo các tài liệu cổ như Lê triều quản giám bách thần do tri điện
hùng lĩnh thiểu khanh Nguyễn Hiền sao lục năm Vĩnh Hựu thứ 3 (1737), Đức Qúi
Minh thượng đẳng thần là anh em kết nghĩa của thần núi Tản Viên và là một bộ tướng
tâm phúc dưới thời Hùng Vương thứ 18, được lịch sử hóa để từ bóng dáng một anh
hùng văn hóa chuyển sang anh hùng dân tộc. Khi Thục Vương cất quân đánh nước
Văn Lang, ngài đã về triều hiến kế và được Vua Hùng giao quyền chỉ huy ba vạn
binh sĩ tiến ra mặt trận. Ngài kéo quân đến châu Quỳnh Nhai rồi chủ động rút
binh về lập doanh sở tại Hồng Châu thuộc phủ Kinh Môn để xây dựng trận địa mai
phục. Khi quân Thục di chuyển vào trận địa, ngài lập tức hạ lệnh phát hiệu cho
phục binh bốn mặt đồng loạt tiến công. Trận giáp chiến diễn ra tại địa hạt sông
Thiên Đức và sông Bạch Đằng đã làm tan rã các cánh quân địch, buộc quân Thục phải
rút lui. Sau khi khải hoàn về triều dự lễ mừng công, ngài xin vua được trở lại
các chốn đóng quân cũ để thăm hỏi nhân dân. Vào giờ Ngọ ngày 12 tháng 9, ngài
hóa tại núi Ngọc Chúc; Vua Hùng đã ban tiền cho các trang lập đền thờ tự, đồng
thời sắc phong ngài là Qúi Minh đại vương Linh ứng Thượng đẳng phúc thần. Đối với
nhân dân địa phương, đức Quí Minh đại vương được thờ phụng với tư cách là vị phúc
thần, vị thành hoàng làng, gắn liền với ước vọng của cộng đồng về thời tiết thuận
lợi, mùa màng tươi tốt và cuộc sống bình an.
3. Niên đại và cấu trúc công trình
Theo các nguồn tư liệu và truyền thuyết địa phương,
đình Tả Quan được khởi dựng từ rất sớm trong lịch sử, khi dân làng tổ chức đón Ông
nghè Tô Kim Bảng thì ngôi đình làng đã hiện hữu từ trước đó. Về mặt kiến trúc,
đình Tả Quan được xếp vào loại hình di tích kiến trúc nghệ thuật và được đánh
giá là một trong những công trình kiến trúc nghệ thuật quy mô lớn ở thành phố Hải Phòng, nổi bật với hệ thống điêu khắc gỗ đặc sắc,
mang đậm dấu ấn dân tộc với những đề tài tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng), tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai) cùng các loại cỏ
cây, hoa lá thiêng rất có giá trị văn hóa.
Ngôi đình ban đầu được xây dựng theo bố cục mặt bằng
hình chữ “Đinh”, bao gồm 7 gian tiền đường và 3 gian hậu cung. Khu vực đình
chính (Đại bái) được làm theo kết cấu 4 mái với các góc đao cong vút, chạm khắc
hình tượng long chầu phượng múa cực kỳ uyển chuyển; phía trong lòng đình được
lát sàn gỗ cao và rộng rãi. Khoảng đầu thế kỷ XX, đình được di dời về vị trí
hiện nay. Quá trình hạ giải và vận chuyển đường dài khiến một số bộ phận kiến
trúc bị hư hỏng, thiếu hụt, do đó ngôi đình mới được làm nhỏ lại một chút so
với nguyên bản. Dẫu vậy, đình hiện tồn vẫn giữ nguyên vẹn bố cục kiểu chữ Đinh
quen thuộc gồm 5 gian tiền đường và 3 gian hậu cung. Tường hồi hai bên được xây
theo kiểu bít đốc truyền thống, hệ thống cửa gỗ sử dụng kiểu bức bàn suốt cả 3
gian trung tâm của tòa Đại bái. Hệ thống khung chịu
lực chính của ngôi đình hiện tại như cột cái, cột quân, xà, câu đầu, hoành, bẩy...
đều sử dụng các thân gỗ lớn với kích thước to lớn dị thường. Theo số liệu khảo sát
và ghi nhận tại di tích, hệ thống cột cái của đình có đường kính rất lớn, dao động
từ 60 cm đến 70 cm, chiều cao của mỗi cột xấp xỉ 5 mét. Trên bề mặt của các cấu
kiện kiến trúc chịu lực như rương, cốn, bẩy, các nghệ nhân chạm khắc xưa đã phô
diễn kỹ thuật điêu khắc gỗ tinh xảo. Toàn bộ mảng chạm trang trí mang đậm phong
cách nghệ thuật đặc trưng của thế kỷ XIX (thời Nguyễn). Các đề tài chạm khắc tập
trung thể hiện đậm nét dấu ấn bản sắc văn hóa dân tộc, tiêu biểu như bộ đồ án tứ
linh (Long, Ly, Quy, Phượng), bộ tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai) cùng các họa tiết
hoa lá thiêng, cỏ cây cách điệu. Công trình kiến trúc bằng gỗ này hiện tại vẫn
còn rất chắc chắn và bền vững.
4. Gía trị lịch sử, di vật và sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng
Lịch sử của đình Tả Quan gắn liền
với những biến động và bước dịch chuyển thăng trầm của cộng đồng dân cư nơi
đây. Trong thời kỳ đầu, khi mới được xây dựng ở khu đất phía đông của làng,
ngôi đình mang tên gọi nguyên bản theo tên làng là đình Tá Lan. Khoảng đầu thế kỷ XX, dân làng thực
hiện việc di dời, chuyển di tích từ vị trí cũ về vị trí hiện nay. Việc dịch
chuyển công trình kiến trúc gỗ quy mô lớn này nhằm mục đích bảo vệ đất đai của
làng tại khu vực giáp ranh với làng Tân Dương bên cạnh. Ngôi đình đóng vai trò
như một cột mốc xác định địa giới và là minh chứng lịch sử cho quá trình gìn giữ
đất đai quê hương của cộng đồng cư dân địa phương.
Đình Tả Quan hiện còn bảo lưu được hệ thống hiện vật và
di vật có giá trị lịch sử, mỹ thuật lâu đời. Đáng chú ý nhất là các cấu kiện chịu
lực bằng gỗ nguyên khối có kích thước lớn. Bên cạnh đó, hệ thống các mảng chạm
khắc cổ thế kỷ XIX trên rương, cốn, bẩy với đề tài tứ linh, tứ quý là những tác
phẩm điêu khắc gỗ đặc sắc còn nguyên vẹn. Di tích cũng là nơi lưu giữ các đạo sắc
phong "Thượng đẳng thần" do các triều đại phong kiến ban tặng cho Đức
Qúi Minh đại vương.
Nằm trong không gian văn hóa giàu bản sắc của vùng
đất Thủy Nguyên xưa, đình Tả Quan đóng vai trò là trung tâm sinh hoạt tín
ngưỡng văn hóa cộng đồng, nơi diễn ra các
ngày hội làng và lễ tiết truyền thống định kỳ hàng năm. Vào các dịp lễ hội, người
dân làng Tả Quan tổ chức các nghi thức tế lễ để bày tỏ lòng biết ơn đối với đức
thành hoàng Qúi Minh đại vương. Lễ hội đình làng là dịp để con em địa phương và
những người xa quê trở về phụng thờ tổ tiên, thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng
qua các hoạt động văn hóa truyền thống, góp phần duy trì đời sống tinh thần của
Nhân dân địa phương.
Ngày 20 tháng 12 năm 1997, Bộ trưởng Bộ Văn hóa -
Thông tin đã ra quyết định số 3951-QĐ/BVHTT về việc công nhận Đình Tả Quan (xã
Dương Quan, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng) là Di tích Kiến trúc - Nghệ
thuật cấp quốc gia./.