ĐÌNH THƯỢNG ĐIỆN
(Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia)
-----
Khái quát về di tích
Đình Thượng Điện là công trình văn
hoá cổ của thôn Thượng Điện, xã Vinh Quang, huyện Vĩnh Bảo (nay thuộc xã Vĩnh
Bảo, thành phố Hải Phòng). Ngôi đình làng từ lâu đã trở thành trung tâm hoạt
động văn hoá tín ngưỡng của cộng đồng dân cư địa phương gắn bó với đời sống
tinh thần của nhiều thế hệ người dân qua hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt
Nam: “Cây đa, giếng nước, mái đình”. Theo cách gọi phổ biến trong truyền thống
đặt tên di tích, ngôi đình cổ được mang tên chính làng xã đã sản sinh ra nó.
Đình Thượng Điện cách UBND xã Vĩnh Bảo khoảng 3km về phía Đông Nam.
Ngày 15/11/2017, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng
đã về thăm và dự Ngày hội Đại đoàn kết toàng dân tộc của Làng văn hóa Thượng Điện
được tổ chức trong khuôn viên di tích. Tại đây, Tổng Bí thư đã dành cho Làng
văn hóa Thượng Điện và xã Vinh Quang lời chúc đầy tình cảm “Chức Thượng Điện
ngày càng tiến bộ, ngày càng phát triển/ Chúc Vinh Quang luôn luôn vinh quang,
mãi mãi vinh quang”. Lời chúc giản dị, sâu sắc ấy đã trở thành một dấu ấn đặc
biệt, nguồn động viên tinh thần to lớn đối với cán bộ, đảng viên và Nhân dân địa
phương trong quá trình xây dựng quê hương. Sự kiện là niềm vinh dự tự hào sâu sắc
đối với cán bộ và Nhân dân địa phương, đồng thời thể hiện sự quan tâm của người
đứng đầu Đảng đối với đời sống của Nhân dân ở cơ sở.
Nhân vật được tôn thờ tại Đình Thượng Điện
Căn cứ vào bản thần phả chữ Hán được
lưu giữ tại di tích. Lai lịch vị Thần được thờ tại ngôi đình Thượng Điện như
sau: Đời Hùng Vương thứ 18 (Duệ Vương) thừa nghiệp ông cha đóng đô ở Hạc Trì,
quốc hiệu là Văn Lang, cơ đồ thịnh vượng; bên trong sửa sang chính trị, bên
ngoài chuẩn bị quân cơ, chăm lo việc nước, dân tình yên vui. Bấy giờ ở đạo Sơn Nam
có gia đình họ Công nghèo khổ, lấy việc hái củi để sinh sống, vợ chồng ăn ở hoà
thuận, nhân nghĩa nhưng hiếm muộn đường con cái. Tới năm Nhâm Tuất mới sinh hạ
được một người con trai mặt mũi khôi ngô tuấn tú bèn đặt tên là Lực. Năm lên 7
tuổi học hành sáng dạ, tinh thông mọi điều lại chuyên cần luyện tập võ nghệ, có
biệt tài thổi sao ống dài. Tài văn võ thuở ấy trong thiên hạ không mấy ai bì
kịp.
Trong nước Vua Hùng kén chọn người
tài để giúp dân Vua bình trị đất nước. Hùng Duệ Vương có người con gái tên là
Mỵ nương gả cho Tản Viên sơn thánh. Nhân vận nhà Hùng đang suy, lúc đó có Thục
Phán đem hàng ngàn tinh binh, 3 ngàn kỵ mã chia làm 5 đạo thuỷ bộ cùng tiến vào
thôn tính nước Văn Lang. Từ biên ải liên tục báo về tin dữ. Vua Hùng triệu hồi
Tản Viên sơn thánh cùng văn võ bá quan hội nghị. Có người tâu với Vua rằng:
“Các bậc Vua đời trước là đấng minh quân, ngàn năm đều làm những điều nhân
nghĩa, được lòng dân, Vua lo gì việc ấy. Nay triều đình có vị công thần võ nghệ
kỳ tài tên là Công Lực có thể dẹp yên lũ giặc này, cho truyền gọi gấp về kinh
đô. Ông Công Lực vâng mệnh Vua đem quân tiến đánh giặc, lòng đầy hăng hái”. Quả
nhiên ngay trận giáp chiến đầu tiên đã chém được tướng Thục, thu vũ khí không
biết bao nhiêu mà kể. Quân Thục như rắn mất đầu, thua trận bỏ chạy toán loạn.
Công Lực thừa thắng đem quân đến đạo: Hải Dương, Ninh Giang, Cựu Điện, Thượng
khu (tức là Thượng Điện ngày nay) dựng đồn sở tiếp tục chống giặc. Xét thấy
đồng đất, núi sông bao bọc thế “long hổ - lai chầu” phong cảnh thật kỳ vĩ. Lệnh
truyền cho binh sĩ cùng dân trang dựng tiếp đồn binh chống nhau với giặc. Dân
Thượng khu (Thượng Điện) xin được làm lễ kính tế, dâng yến tiệc ăn mừng. Ông
bảo dân Thượng khu đã hậu đãi quân ta và xin làm thần tử. Ta để cho dân 5 nén
vàng mua riêng đất tăng gia sản xuất. Chốn đồn trại sau này sẽ là nơi thờ cúng
muôn đời. Nói xong Công Lực lên ngựa trở về núi Nghĩa Linh.
Thời Vua Lê Thái Tổ có giặc Liễu
Thăng nhà Minh, khi bình yên được thiên hạ rồi Vua Lê gia phong bách thần,
chiếu chỉ cấm chữ: Lực là tên kiêng. Đồng thời, chuẩn hứa cho Thượng khu phụng
sự vào những ngày: sinh thần vào ngày 10 - 3 âm lịch chính lệ được xướng ca 3
ngày; hoá thần ngày 10 - 8 âm lịch. Hai ngày cấm xướng ca.
Niên đại và cấu trúc của công trình:
Đình Thượng Điện có cấu trúc kiểu
chữ đinh (J): Bái đường 5 gian 6 vì gỗ lim. Chuôi vồ: 3 gian. Phía trước sân
đình là một trác môn (bình phong) trổ chữ thọ giữa hai trụ đèn lồng nhỏ, có tác
dụng trang trí đồng thời phân định khu vực dân cư công cộng với nơi thờ tự tôn
nghiêm. Nhìn từ chính diện toà bái đường có 6 đầu bẩy hiên mặt chữ thọ gối lên
6 cột quân hình trụ chữ nhật bằng đá xanh mài nhẵn. Cả khối kiến trúc được đặt
vững trên hai bậc thềm đá, mặt nền là các phiến đá tảng có các kích thước khác
nhau (400, 382 và 272)
Mặt tiền của toà bái đường sau thềm
bệ còn có thanh ngưỡng đá xanh chạy suốt 3 gian trung tâm đỡ bộ cửa gỗ ngõng,
cánh quay cao 2,080/1 cánh Hai gian bên mỗi vì đến mỗi tường hồi là tường trổ ô
hoa thoáng.
Kết cấu vì nóc mái: Kiểu trụ chồng -
giá chiêng. Khung chịu lực trong một vì được hình thành bởi: 2 trụ tròn đấu sen
đỡ thanh dép gỗ - đứng vững trên thanh câu đầu lớn nối hai đầu cột cái với
nhau. Trừ hai trụ tròn đấu sen, phần thân có trạm nổi hoa văn nét to chờm lên
thân gỗ, đầu dư chạm đầu rồng, lưỡi đề ngậm viên ngọc nhỏ. Còn đa số kết cấu vì
xà, nóc mái sử dụng sử dụng kỹ thuật bào trơn đóng bén. Xà thượng bằng lim nối
các cột cái với nhau. Liên kết giữa cột cái với cột quân phía trước (bằng đá
xanh hình khối chữ nhật) nhờ hệ thống kẻ nách (3 thanh và một thanh bẩy) trong
từng vì. Kết cấu: kẻ nách, đấu sen kép. Bác bẩy đỡ thanh kẻ cuối cùng đồng thờ
là đuôi bẩy trong kết cấu “Tiến kẻ - hậu bẩy". Tại lòng xà giường khắc nổi
dòng chữ Hán niên đại tu tạo của ngôi đình năm Canh Ngọ 1930.
Trang trí trên kiến trúc: Đến di
tích đình Thượng Điện, một nhận xét đầu tiên là một kiến trúc Nguyễn còn tương
đối hoàn chỉnh. Tuy đó, trên thân một số cây cột cái còn hằn lên lỗ mộng dấu
vết của sàn đình gỗ lim cũ ở hai phía tả hữu toà bái đường nay đã được thay
bằng sập xi măng với chức năng hội họp, nghỉ ngơi mỗi khi vào hội toàn làng xã.
Nổi bật trong nội thất tiền đình: Là trang trí mảng chạm thủng trên 3 khung cửa
võng: Mảng chính giữa đề tài tứ linh: Long ly - Quy phượng; mảng cửa võng bên
đề tài: Mai điểu ô sa, hồi văn cách điệu.
Trang trí bờ hồi - nóc mái: Đây mới
thật sự là sự phô diễn về kỹ thuật đắp vẽ - tạo hình trang trí kiến trúc cổ
giữa hai hiệp thợ có tiếng trong vùng là Tiên am và Nhân mục. Trên từng bộ phận
của bờ nóc mái, trụ đấu nóc cột trụ đỉnh đèn lồng vuông 4 mặt. Các nghệ nhân
dân gian đã thể hiện thức trang trí: đầu kim, hoa chuyện, hồi văn biến thể,
nghê chầu, phượng múa, hướng mặt vào nhau tạo thành những đường nét sinh động
trên kiến trúc di tích.
Hiện vật và di vật còn lại
Hiện nay, đình còn lưu giữ 3 sắc
phong của các triều đại Tây Sơn Nguyễn cho vị thành hoàng Công Lực: Cảnh Thịnh
năm thứ 4 (1795) ngày 21 tháng 2, Thành Thái nguyên niên (1889), Khải Định cửu
niên (1924); 1 bát hương gốm nung cao 33cm, khoảng cách hai tai bên đồng thời là
hai con rồng ở thế hành long 47cm, thân bát hương dập nổi hoa văn hình học, lá
chanh; 1 bát hương gốm nung có cùng chất liệu và thức trang trí nhưng có số đo
nhỏ hơn, cao 15cm - Thân rồng 30cm. Niên đại Nguyễn cuối Thế kỷ XIX; 01 chiếc
long đình, kích thước 95 x 92 cao 1,90m. 1 tượng vị thành hoàng: ngồi trên long
ngai cao 54, hai bờ vai = 14, hai lòng đùi = 22. 02 tượng quan hầu cao 1,44
trang phục áo vạt chéo dài suốt thân, đầu đội mũ phốc, chân đi hia, hai tay
khuỳnh trước bụng, tay cắp kiếm, pho kia cắp đao dài. Hai pho tượng đặt hai
phía ra vào cửa hậu cung; 01 khám - chứa bài vị: Kích thước 144 x 112 x 51; 01 Hương
án tiền sơn son thiếp vàng, có kích thước 143 x 62 x 142; 01 bảng đọc trúc; 1
bộ khay đèn nến, đỉnh đốt trầm đồng; 06 chiếc đại lự, gồm 2 loại: 4 chiếc phẳng
hình chữ nhật, 2 chiếc kiểu cuốn thư; 06 đôi câu đối: kiểu lòng máng và phẳng.
Ngoài số di vật tiêu biểu có trang
trí và niên đại nghệ thuật Nguyễn kể trên còn lại là một số hiện vật là cờ vải,
gốm sứ mới và nhiều đồ trang bị cho di tích.
Sinh hoạt văn hóa, lễ hội truyền thống
Là một làng xã nông nghiệp cổ truyền
ở Hải Phòng có tục thờ cúng nhân vật lịch sử là các tướng lĩnh thuộc thời đại
Hùng Vương nên việc tạo dựng văn minh làng xóm, tập quán sản xuất và đặc biệt
duy trì sinh hoạt lễ hội đã sớm có quy củ. Một số ghi chép vắn tắt ở phần cuối
bản thần phả lai lịch vị thành hoàng Công Lực đã được dân Thượng khu (nay là
Thượng điện) thực hiện nghiêm ngặt: Kỷ niệm ngày sinh 10-3 âm lịch, chính lệ
được vui chơi, ca hát 3 ngày; ngày thánh hoá 10 - 8 âm lịch - hai ngày cấm
xướng ca.
Trong không khí đổi mới đất nước,
dưới sự lãnh đạo của Đảng và chính quyền các cấp, những ngày lễ hội truyền
thống được tổ chức ở di tích đình Thượng Điện đều diễn ra trang trọng, góp phần
tăng cường đoàn kết trong cộng đồng dân cư, thông qua các hoạt động góp phần giáo
dục ý thức hướng về cội nguồn, giữ gìn, bảo vệ di sản văn hoá của cha ông để
lại cho lớp trẻ hôm nay và đẩy mạnh giao lưu với các địa phương trong vùng.
Xét giá trị lịch sử văn hoá nghệ
thuật, cảnh quan môi trường mà di tích đang hàm chứa, ngày 26/01/1999, Bộ
Văn hóa Thông tin đã ra Quyết định số 02/1999-QĐ-BVHTT công nhận Đình Thượng Điện
là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia./.