MIẾU THÔN ĐÔNG
(Di tích Lịch sử cấp thành phố)
Miếu Thôn Đông (còn được gọi là Miếu Quán Chợ vì khu vực cửa miếu trước kia là nơi họp chợ của người dân địa phương) là công trình tâm linh, tín ngưỡng của người dân thôn Đông, xã Tam Đa, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng. Từ trung tâm thành phố đến di tích khoảng 33 km.
Theo Thần tích - Thần sắc của thôn Đông được lưu tại Viện Thông tin khoa học xã hội Việt Nam và một số tài liệu do địa phương cung cấp, miếu Thôn Đông tôn thờ ba vị Thành hoàng là Thanh Hoa công chúa, Ngõa Sơn tôn thần và Linh Lang chi thần.
Thanh Hoa công chúa và Ngõa Sơn tôn thần là các thị nữ thân cận bên cạnh Nguyên phi Ỷ Lan. Hai bà được Nguyên phi Ỷ Lan giao cho nhiệm vụ đi tuần du tại khu vực Lộ Hồng (vùng Hải Phòng, Hải Dương) để nắm bắt đời sống, tâm tư của Nhân dân. Khi đến địa phận xã Tam Đa ngày nay, hai bà cải trang thành người bán hàng để thuận lợi cho nhiệm vụ tuần du. Bên cạnh việc thực hiện nhiệm vụ được giao, bằng hiểu biết và nguồn lực của “người triều đình” hai bà sống tình cảm, thương yêu, giúp đỡ mọi người trong những khó khăn nên được Nhân dân tin tưởng, kính trọng. Sau khi hóa, dân làng vô cùng tiếc thương, cảm kích trước tấm lòng của hai bà nên đã lập miếu thờ, suy tôn làm Thành hoàng của làng.
Linh Lang chi thần: không rõ sự tích.
Theo truyền thuyết về Thanh Hoa công chúa và Ngõa Sơn tôn thần thì ngay sau khi hai bà hóa, Nhân dân trong làng đã lập miếu thờ (vào thời vua Lý Thánh Tông thế kỷ XI). Theo các cụ cao niên, miếu có từ lâu đời, được đắp bằng đất, quy mô nhỏ chỉ đặt vừa một bệ thờ bên trong. Khoảng năm 1980, miếu được Nhân dân xây dựng lại bằng gạch, cát, vôi, thời gian này miếu quay hướng Nam, hình dáng giống một gian nhà nhỏ có cửa mở theo trục dọc. Năm 2020, chính quyền và Nhân dân thôn Đông đã xây dựng lại miếu trên khuôn viên cũ, miếu có bố cục theo kiểu chữ Nhất.
Một số di vật, cổ vật, đồ thờ tụ còn lưu giữ tại miếu Thôn Đông: 05 sắc phong, 01 long ngai, 01 bài vị, tượng Thành hoàng…
Về sinh hoạt văn hóa, trước đây miếu nhỏ nên Nhân dân chỉ đến thắp hương ngày rằm mồng 1. Sau khi được xây dựng lại, miếu tổ chức thêm ngày lễ Kỳ an (ngày 10 tháng 3) và lễ thánh hóa của ngài Ngõa sơn tôn thần (ngày 9 tháng 11).
Miếu Thôn Đông là công trình mang nhiều giá trị lịch sử, văn hóa của người dân Tam Đa. Mặc dù có quy mô không rộng lớn, bề thế nhưng miếu còn lưu giữ được nhiều cổ vật, di vật có giá trị lịch sử, văn hóa; giúp người dân hiểu về truyền thống, lễ nghi và đời sống văn hóa tâm linh, tín ngưỡng, giáo dục truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” đối với thế hệ trẻ.
Căn cứ vào những giá trị về lịch sử, văn hóa, Ủy ban Nhân dân thành phố Hải Phòng đã xếp hạng miếu Thôn Đông là Di tích Lịch sử cấp thành phố (Quyết định số 3114/QĐ-UBND ngày 09/10/2020).