DI TÍCH ĐÌNH CHANH DƯỚI
(Di tích Lịch sử kháng chiến)
Đình Chanh Dưới là công trình văn hoá tâm linh, tín ngưỡng của cộng đồng dân cư làng Chanh Dưới, xã Tam Đa, huyện Vĩnh Bảo. Đình còn có tên là Kinh Trì vì trước năm 1945 thôn Chanh Dưới là xã Kinh Trì, tổng Hu Trì, huyện Vĩnh Bảo, tỉnh Hải Dương.
Tương truyền, thành hoàng được thờ tại đình Chanh Dưới là Công chúa Hồng Nương, con gái của vua Hùng thứ 18 (Hùng Duệ Vương). Ngay từ sau khi nước nhà độc lập tháng 9/1945; đình Chanh Dưới trở thành nơi hội họp, sinh hoạt của cộng đồng làng theo chính quyền cách mạng lãnh đạo. Ngày 6/01/1946, đình Chanh Dưới trở thành địa điểm bỏ phiếu cho những người dân trong làng lần đầu tiên làm người dân của một nước độc lập đi bầu cử cơ quan Quốc hội của đất nước mình.
Trong thời kỳ đầu kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược 1946-1947, đình Chanh Dưới là nơi đóng quân của lực lượng vũ trang. Sau chiến thắng Việt Bắc Thu Đông năm 1947, địch thất bại nặng nề. Lúc này Vĩnh Bảo trở thành địa bàn chiến lược quan trọng miền duyên hải. Địch mở đợt tấn công vào Vĩnh Bảo, khu tập trung các đơn vị bộ đội luyện tập cũng là nơi các cơ quan Đảng, chính quyền, mặt trận, đoàn thể của tỉnh sơ tán. Trận đánh ngày 25/1/1948 của địch với mục đích thăm dò lực lượng của ta. Chúng huy động một tiểu đoàn đi bằng cano, tàu chiến có máy bay yểm trợ và chỉ huy theo đường sông Thái Bình đổ bộ lên đò Đăng; chia thành các mũi tiến vào các xã. Một mũi vào đất Liên Am và tiến vào đình Chanh Dưới. Lừa cho kẻ địch vào sâu, du kích phối hợp với bộ đội giật mìn, nổ súng đánh địch quyết liệt làm chúng thương vong nặng phải khiêng nhau xuống cano, bỏ chạy về Kiến An.
Trong chống Mỹ, làng Chanh Dưới là một làng kháng chiến anh dũng, xung quanh làng có hàng rào tre che chắn, có hệ thống giao thông hào có cắm chông chống giặc vào làng. Trong làng có tới 73 hầm bí mật nuôi giấu cán bộ, cất giấu tài liệu kháng chiến. Tại đình Chanh Dưới còn xảy ra một sự kiện lịch sử lớn; đó là vào 11 giờ trưa ngày 3/11/1968, máy bay Mỹ bắn phá Hải Dương, Hà Nội, bị lực lượng phòng không của ta bắn trúng và bốc cháy, rơi xuống địa bàn xã Tam Đa. Tên giặc lái Mỹ đã nhảy dù xuống thôn Chanh Dưới; lực lượng vũ trang và nhân dân địa phương đã dũng cảm, mưu trí bắt sống tên trung tá giặc lái Mỹ, đảm bảo an toàn tài sản, tính mạng cho nhân dân.
Do nhiều lần bị giặc Mỹ ném bom, đình Chanh Dưới cũng bị ảnh hưởng nặng nề nên dần hỏng nát, đến cuối năm 1975 bị dỡ bỏ, vật liệu được mang về làm trường học. Khuôn viên đất đình được san lấp làm ruộng canh tác và lấy đất làm gạch. Đến năm 2007 nhân dân địa phương phục dựng lại ngôi đình trên nền đất cũ với diện tích khuôn viên khoảng 5000 m2.
Đình Chanh Dưới là biểu tượng tự hào của nhân dân làng Chanh Dưới vì ngoài những giá văn hoá, truyền thống của dân tộc, của địa phương; ngôi đình còn là địa điểm ghi lại những sự kiện hào hùng của người dân địa phương trong hai cuộc kháng chiến ác liệt chống kẻ thù xâm lược; ngôi đình Chanh Dưới cũng thể hiện sự bền bỉ, dẻo dai, kiên định của người dân địa phương quyết đi theo con đường của Đảng mà Bác Hồ đã lựa chọn.
Với những giá trị to lớn hàm chứa trong di tích; đình làng Chanh Dưới đã được Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng xếp hạng Di tích Lịch sử kháng chiến cấp thành phố tại Quyết định số 2038-QĐ/UBND ngày 08/10/2009.