ĐÌNH LÀNG ĐỘ
(Di tích Lịch sử Văn hóa cấp thành phố)
Đình làng Độ là công trình kiến trúc văn hóa tâm linh thuộc làng Độ, xã Tam Đa, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng.
Thần tích ngọc phả của đình làng ghi lại: Phạm Đàm là người đã có công chiêu tập binh mã, tham gia cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, được Trưng Nữ Vương phong chức “Thống chế kiêm thủy đạo nguyên soái” đánh đuổi giặc Đông Hán xâm lược. Phạm Đàm cũng là vị anh hùng đầu tiên được ghi lại trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của Nhân dân Tam Đa, huyện Vĩnh Bảo.
Theo các cụ cao niên trong làng kể lại, đình làng Độ xưa được xây dựng cách nay vài trăm năm, tọa lạc trên một gò đất cao, ở phía Tây Nam của làng. Đó là một ngôi đình được làm hoàn toàn bằng gỗ lim, cột đình to đến hai người ôm không xuể. Đình xưa có bố cục mặt bằng chữ tam, đường nét hoa văn rất tinh xảo và đó là ngôi đình lớn nhất vùng. Do chiến tranh, thiên tai, bão lũ, ngôi đình cổ không còn lại dấu tích nào. Ngôi đình sau này được phục dựng vào thời Nguyễn ở phía Đông Bắc của làng, nhìn về hướng Đông, kích thước nhỏ hơn với bố cục mặt bằng hình chữ tam, có những mái đao cong vút quen thuộc như bao ngôi đình làng truyền thống khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Năm 1950, giặc Pháp càn quét, chúng bắt dân làng phá dỡ đình để lấy gỗ nung vôi xây bốt Đông Tạ. Đồ thờ của đình may mắn được dân làng mang gửi bên đình Lễ Hợp. Tháng 9 năm 2005, ngôi đình mới được khởi công xây dựng trên nền đất cũ và khánh thành vào tháng 3 năm 2007. Ngôi đình mới được phục dựng hoàn toàn bằng vật liệu hiện đại, tuy không bề thế như xưa song cũng đủ đáp ứng nhu cầu văn hoá tín ngưỡng, tâm linh của làng xã.
Đình làng Độ hiện tại có bố cục mặt bằng hình chữ nhị, trên khuôn viên rộng 5.778 mét vuông. Phía trước sân đình là một hồ nước khá lớn hình chữ nhật. Qua sân đình bước lên bậc tam cấp là tòa bái đường gồm ba gian, xây theo kiểu tường hồi bít đốc, đấu trụ hồi văn, giật ba cấp. Mái đình lợp ngói ta truyền thống, trước hiên tiền bái về phía hai đầu tạo dáng đèn lồng, đắp gờ chỉ nổi, trên trụ biểu đắp đôi nghê chầu, mặt ngoảnh ra ngoài. Đế trụ tạo dáng quả bồng. Mặt trước của bái đường lắp ba bộ cửa gỗ kiểu bức bàn, soi gờ chạy chỉ ở các ô, không trang trí hoa văn. Bái đường có kết cấu gồm bốn bộ vì và bốn hàng chân cột. Vì nóc làm theo thức chồng đấu giá chiêng. Hai câu đầu của hai bộ vì kèo gian giữa, phần bụng câu đầu có hàng chữ Hán: “Càn nguyên hanh lợi trinh – Bính Tuất niên tân tạo (2006)”. Trong cùng là tòa hậu cung xây vuông theo kiểu phương đình bốn mái đao.
Hiện tại sau khi phục dựng, sửa sang lại, đình Độ còn lưu giữ được 02 bản sắc phong, bao gồm:
Sắc phong Thành Thái thứ 11 ( 1899) ngày 18 tháng 11 phong cho Đàm Môn thành hoàng.
Sắc phong Khải Định thứ 9 (1924) ngày 25 tháng 7 phong cho: Đàm Môn thành hoàng Đông Quất xã, Độ thôn.
Thần tượng Phạm Đàm được thờ trong hậu cung; tạc theo lối tượng tròn, đầu đội mũ giáp trụ, mình mặc triều phục, trước ngực mang áo giáp, chạm nổi hổ phù, ngự trên ngai rồng sơn son thếp bạc phủ hoàn kim. Tay phải thần tượng để trên đầu gối, lòng bàn tay hướng vào trong, tay trái úp trên đùi, bàn tay hơi khum, thế tay như xuống tấn. Khuôn mặt vuông chữ điền vẻ quắc thước, lông mày lưỡi mác, mắt sáng quắc nhìn thẳng, râu dài ba chòm, chân đi hia, bụng thắt đai to bản màu đen, 2 cẳng tay mang giáp sắt. Toàn thân tượng toát lên vẻ oai phong lẫm liệt của một vị võ tướng.
Đình Độ, xã Tam Đa hàm chứa nhiều giá trị về lịch sử văn hóa và truyền thống yêu nước qua các thời kì của địa phương. Chính vì lẽ đó, Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng đã xếp hạng đình làng Độ là di tích Lịch sử Văn hóa (theo Quyết định số 1344/QĐ-UBND ngày 10/8/2010).