ĐÀN THIỆN
(Di tích Lịch sử Văn hóa cấp thành phố)
Di tích Đàn Thiện còn gọi là đền Phương Lưu, là công trình tín ngưỡng dân gian cổ truyền của dân làng Phương Lưu, nay là khu Phương Lưu, phường Đông Hải I, quận Hải An, thành phố Hải Phòng. Di tích nằm cách trung tâm thành phố khoảng 6,5 km về phía Đông Nam.
Di tích được dân làng xây dựng từ trước năm Bảo Đại nguyên niên (1926). Đây cũng chính là mốc thời gian làng cổ Vĩnh Lưu được đổi thành Phương Lưu do tránh tên húy của Vĩnh Thụy, vị vua cuối cùng của nhà Nguyễn.
Đàn Thiện – đền Phương Lưu là loại di tích khá đặc biệt trong hệ thống các di tích lịch sử, văn hóa ở Hải Phòng hiện nay. Theo nhà nghiên cứu Ngô Đăng Lợi (nguyên Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Hải Phòng); Thiên Đàn vốn có ở nước ta từ lâu thông qua lễ cầu Thánh, phụ Tiên để cầu an, giải ách, xin thuốc… Loại hình này chỉ phát triển mạnh từ sau khi thực dân Pháp bình định đặt nền đô hộ trên toàn cõi Việt Nam. Các nỗ lực cuối cùng của sỹ phu yêu nước trong các phong trào Duy Tân, Đông Kinh nghĩa thục thất bại. Họ thực sự thấy bất lực, việc lớn quốc gia khó có cơ cứu vãn nên nhiều vị mở Đàn Thiện để cứu rỗi nhân tâm, thế đạo trước cảnh nước mất nhà tan, đạo học suy vi, tư văn rẻ “giá”. Đàn Thiện hay đền Phương Lưu là ngôi đền để dân nguyện cầu, làm việc thiện, tránh điều ác, cứu giúp kẻ nghèo khó, trị bệnh cứu người. Dựa vào oai linh của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn, người anh hùng dân tộc đã lãnh đạo quân, dân Đại Việt ba lần đánh thắng giặc Nguyên Mông trong lịch sử chống ngoại xâm vẻ vang của dân tộc.
Ngoài việc tôn thờ Trần Hưng Đạo, Đàn Thiện Phương Lưu còn phối thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế, Tam thánh Phật tổ, Tam tòa Thánh Mẫu. Điều cốt yếu có thể thấy di tích còn tồn tại và phát triển đến hôm nay chính là tài năng, đức độ của vị anh hùng dân tộc có công với nước, với dân; đồng thời là điểm tựa tinh thần gắn bó cộng đồng làng xã trong đạo đức “thường người như thể thương thân” của các họ tộc địa phương trải suốt chiều dài lịch sử.
Đàn Thiện có nguồn gốc hình thành từ cuối thế kỷ XIII sang đến thế kỷ XV, XVII là thời kỳ tín ngưỡng dân gian phát triển mạnh, kiến trúc Đàn Thiện được xây dựng quy mô với vật liệu chắc, bền. Thế kỷ XVIII, XIX là giai đoạn khởi nghĩa nông dân chống lại chế độ phong kiến đương thời, Đàn Thiện bị tàn phá nặng nề, thậm chí bị hoang phế kéo dài. Hiện tại, tổng thể kiến trúc Đàn Thiện Phương Lưu được dân làng và chính quyền cơ sở phục dựng mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Đây là một công trình kiến trúc nghệ thuật dân gian đẹp, bề thế, kết hợp nhuần nhuyễn, hợp lý giữa vật liệu truyền thống với công nghệ hiện đại. Công trình quay hướng Nam, thoáng đãng giữa bối cảnh làng quê truyền thống đang chuyển mình lên phố phường nơi cửa ngõ phía Đông Nam của quận Hải An. Mở đầu là cổng Tam quan bề thế, có hai tầng mái vuông như một lầu gác thu nhỏ; qua sân lát gạch kiểu Bát Tràng là đến bậc thềm tòa bái đường cao đến 9 mét; gồm 5 gian kiểu chữ Nhất. Hai bên tả hữu là hai tòa giải vũ, mỗi tòa gồm 5 gian nhỏ đứng song song. Phần thờ cúng trọng yếu tập trung tại tòa hậu cung 3 gian.
Các di vật: Ngoài bản thân tòa kiến trúc vừa được nâng cấp thích ứng cho một công trình văn hóa tâm linh, Đàn Thiện còn lưu giữ được một số đồ thờ tự có giá trị lịch sử nghệ thuật như: Khám, tượng thờ Ngọc Hoàng, Nam Tào Bắc Đẩu, tượng Đức Thánh Trần Hưng Đạo; bộ tượng Mẫu cùng một số đồ thờ tự quý như: Kiệu bát cống, đại tự, câu đối, long khám, lư hương, nhang án…
Đàn Thiện còn bảo lưu một không gian sinh hoạt lễ hội theo lịch trình:
Ngày hội làng: 16/01 âm lịch có tế lễ, rước.
Ngày giỗ Mẫu: 03/3 âm lịch.
Ngày giỗ Đức Thánh Trần Hưng Đạo: 20/8 âm lịch.
Với giá trị lịch sử và văn hóa mà di tích Đàn Thiện - đền Phương Lưu, phường Đông Hải I, quận Hải An hiện còn bảo lưu, Ủy ban Nhân dân thành phố Hải Phòng đã ban hành Quyết định số 2037/QĐ-UBND ngày 08 tháng 10 năm 2009 công nhận Đàn Thiện là di tích Lịch sử văn hóa cấp thành phố.