DI TÍCH TỪ LƯƠNG XÂM
Phường Nam Hải, quận Hải An, thành phố Hải Phòng
(Di tích Lịch sử văn hóa cấp quốc gia)
Từ Lương Xâm ở phía Đông Bắc xã Nam Hải thuộc huyện An Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương (nay là phường Nam Hải, quận Hải An, thành phố Hải Phòng). Kiến trúc chính quay về hướng Đông. Ngôi từ là di tích lịch sử văn hoá lớn chứa đựng nội dung liên quan đến chiến thắng Bạch Đằng lần thứ nhất năm 938 của quân và dân ta dưới sự lãnh đạo mưu trí, sáng suốt của Ngô Quyền, đập tan quân xâm lược Nam Hán, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự chủ cho dân tộc sau mười thế kỷ bị phong kiến phương Bắc đô hộ.
Ngôi từ có bố cục kiểu nội công, ngoại quốc, dựng trên khu đất cao ráo có khá nhiều cây cổ thụ, được cho là nền bản doanh và kho lương của Ngô Quyền chống giặc Nam Hán năm xưa. Phía trước, ở hai bên có hai giếng nhỏ, quanh năm có nước, được gọi là giếng mắt rồng. Phía sau, hai bên hậu cung cũng có hai giếng rồng nhưng lại không bao giờ có nước. Nhà tiền đường 5 gian được dựng từ thời Nguyễn. Hai nhà cầu ở hai bên. Nối toà đệ tam và đệ nhị là toà thiên hương có kiến trúc đơn giản. Từ toà đệ nhị bước lên một bậc khoảng 40cm là hậu cung, nơi đặt tượng thờ Ngô Quyền. Tại gian giữa của toà đệ nhị đặt tượng hai vị tướng của Ngô Quyền, người địa phương là Đào Nhuận và Nguyễn Tất Tố (ở Gia Viên, Hải Phòng).
Nhóm hiện vật quý mang dấu ấn nghệ thuật thời Lê là một hương án và cỗ kiệu bát cống có khắc chạm mô típ rồng có lông mác tua tủa.
Theo thần tích làng Gia Viên và truyền thuyết ở địa phương, thì địa điểm từ Lương Xâm là chỉ huy sở của Ngô Quyền trong thời kỳ đầu chuẩn bị đánh giặc. Nội dung bản “Tiền Ngô Vương thiên tử ngọc phả lục” hiện lưu tại từ Lương Xâm cho biết, khi kéo quân về cửa biển Bạch Đằng bố trí thế trận, Ngô Quyền sớm nhận ra vị trí chiến lược quan trọng của làng Dầm - tức làng Lương Xâm (tên cũ là Lãng Thâm) bây giờ. Tại đây, ông đặt một đồn quân lớn là đại bản doanh chỉ huy tiền phương (còn đồn chỉ huy sở được đặt tại làng Cấm (tên chữ là Gia Viên) - khu vực trụ sở UBND thành phố Hải Phòng hiện nay), huy động Nhân dân đắp thành vành kiệu, dấu vết nay vẫn còn. Trong bản lược kê lý lịch di tích lịch sử từ Lương Xâm ở Bảo tàng Hải Phòng có đoạn ghi: “Từ Lương Xâm được chính thức xây dựng vào thời Lê và được trùng tu vào thời Nguyễn. Các bức chạm đầu dư, cửa võng mang phong cách nghệ thuật thời Lê, còn lại là thời Nguyễn”. Đoạn khác ghi: “Từ Lương Xâm là nơi chứa lương thảo, nơi đóng quân đại bản doanh chuẩn bị cho chiến dịch Bạch Đằng năm 938”. Thần phả từ Lương Xâm ghi: “Ngày trước, nơi nào Ngô Quyền đặt hành dinh đều dựng miếu thờ. Đền chính ở xã Lương Xâm. Các câu đối trong từ cũng xác nhận từ được xây dựng trong thành mà dấu tích là đường vành kiệu”.
Trong số 4 nơi thờ Ngô Quyền tại địa bàn quận Hải An thì từ Lương Xâm được coi là “từ cả”. Từ xa xưa, Từ Lương Xâm trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của dân làng, được mở hội hàng năm vào đúng ngày 16 tháng Giêng âm lịch (kỷ niệm chiến thắng Bạch Đằng và ngày mất của Đức Vương Ngô Quyền), các nơi khác sang ngày 17 tháng Giêng mới tiến hành lễ hội.
Đây là lễ hội mang giá trị lịch sử, là bức tranh tổng hợp của các giá trị văn hóa, chứa đựng gần như đầy đủ các loại hình của văn hóa phi vật thể từ ngữ văn truyền khẩu đến nghệ thuật trình diễn. Lễ hội còn là sự tổng hợp của các tập quán xã hội và tín ngưỡng, các tri thức dân gian.
Khác với lễ hội của các làng xã khác, lễ hội Từ Lương Xâm được tiến hành với sự tham gia của hầu hết các làng xã trong vùng. Trong lễ hội có nhiều tiết mục văn nghệ, biểu diễn ca múa nhạc dân tộc tái hiện lại chiến thắng Bạch Đằng, các trò chơi dân gian: bịt mắt đập niêu, bịt mắt bắt dê, cờ tướng, cờ người, tổ chức giải bóng đá, bóng chuyền…
Từ Lương Xâm đã được Bộ Văn hoá công nhận là Di tích Lịch sử Văn hoá cấp quốc gia (Quyết định số 235-VH-QĐ ngày 12/12/1986).
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 266/QĐ-BVHTTDL ngày 11/02/2022 đưa lễ hội Từ Lương Xâm, quận Hải An, thành phố Hải Phòng vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.