MIẾU – CHÙA XÂM BỒ
(Di tích Lịch sử và Nghệ thuật cấp quốc gia)
Miếu – chùa Xâm Bồ là những công trình kiến trúc văn hóa tâm linh, tín ngưỡng của Nhân dân làng Xâm Bồ, xã Nam Hải, huyện An Hải (nay là phường Nam Hải, quận Hải An), thành phố Hải Phòng. Cụm di tích cách trung tâm thành phố khoảng 12km.
Căn cứ các tài liệu cổ như thần phả, sắc phong thời Lê, Nguyễn còn được lưu giữ tại miếu Xâm Bồ, đặc biệt là lời văn khấn mỗi khi sự lệ của làng; trước đây, miếu Xâm Bồ thờ các nhân vật lịch sử: Quý Minh bộ tướng của Hùng Duệ Vương thứ 18, Thái tử Ngô Xương Ngập, con cả của Ngô Vương; Ngô Vương Quyền - tức Ngô Quyền được tôn thờ chính vị tại di tích hiện nay.
Ngô Quyền – vị anh hùng dân tộc đã có công lãnh đạo làm nên đại thắng Bạch Đằng năm 938; ghi vào lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta như một chiến công chói lọi, chấm dứt nền thống trị hơn 1000 năm Bắc thuộc, mở ra một kỷ nguyên độc lập lâu dài cho dân tộc Việt Nam. Sau chiến thắng lẫy lừng, năm 939, Ngô Quyền lên ngôi vua, xưng là Ngô Vương, lập ra nhà Ngô, đóng đô ở Cổ Loa (tức Đông Anh, Hà Nội ngày nay). Theo thần tích, Ngô Vương mất ngày 16 tháng Giêng năm 944, ở ngôi được 6 năm. Tại vùng Đông Bắc, nơi Ngô Quyền dàn trận địa phục kích, phá tan giặc Nam Hán thuộc vùng Hải An, Hải Phòng ngày nay; có nhiều di tích thờ Ngô Quyền; trong đó có miếu Xâm Bồ.
Ngoài việc thờ tự Ngô Vương Quyền, di tích miếu Xâm Bồ còn phối thờ Tứ Dương hầu Phạm Tử Nghi, một nhân vật kiệt xuất của Vương triều Mạc, thế kỷ XVI, quê ở tổng An Dương, huyện An Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương – nay là phường Vĩnh Niệm, quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng. Miếu còn lưu giữ ngai, mũ và 3 sắc phong.
Theo các cụ cao niên, khởi thủy, miếu Xâm Bồ chỉ là một địa điểm thờ cúng nhỏ, lợp tranh tre, với một bát hương thờ một vị thần duệ hiệu “Thánh Vương tiền ngô Vương Thiên tử - Thượng đẳng tối linh đại vương”. Thần vị hiện nay đặt trên ngai rồng, mang nét nghệ thuật thời Mạc cuối thế kỷ XVI. Hiện tại, di tích miếu Xâm Bồ là một công trình khép kín mang lối kiến trúc cổ hình chữ Nhị (=) với các hạng mục: Miếu ngoài, miếu trong, cung cấm, sân và tường bao. Mặt chính của di tích quay hướng Đông Nam; xung quanh di tích còn khá nhiều cây cổ thụ có tuổi hàng trăm năm như: Đa, bồ đề, duối… tạo thêm vẻ cổ kính của di tích. Bằng lối kết cấu và vật liệu truyền thống như: Gỗ, đá, tường xây bằng vôi, mật; bộ khung bằng loại gỗ tứ thiết như lim, sến, táu; miếu Xâm Bồ gồm: 3 gian miếu ngoài, 5 gian miếu trong và 1 gian cung cấm. Toàn bộ kiến trúc mang niên đại nghệ thuật thời Nguyễn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Riêng chữ trên rường miếu có niên đại tu tạo thời Thành Thái (1889-1907).
Những hiện vật đáng quan tâm:
1. Hai bia đá hình trụ chữ nhật: Là những bia đá của hội tự văn của làng xã Xâm Bồ, được mang từ ngoài đình về, nội dung khắc một số bài thơ chữ Hán vịnh khung cảnh làng xã quê hương. Bia thứ nhất mang niên hiệu: Cảnh Thịnh ngũ niên (1798). Bia thứ hai đã được cạo đi, đề niên hiệu Hoàng triều Minh Mạng – Bính Thân (1836). Nội dung có khắc văn nôm về thỏa thuận mua bán đất cát, công điền trong xã.
2. Bài vị: Cao 94cm, ngang 26m. Chữ đề duệ hiệu Ngô Vương: “Thượng đẳng tối linh Đại vương”. Hình rồng trang trí mang phong cách Lê –Mạc đầu thế kỷ XVII.
3. Long đình: nghệ thuật Nguyễn cuối thế kỷ XIX.
4. Vũ khí thờ: gồm đại đao gỗ 2 đôi, kiếm 1 đôi, đặt trên giá gỗ ngang.
5. Bát bửu: 1 bộ rưỡi, 12 chiếc cao 230cm.
6. Tượng quan hầu mặc võ phục, tạo theo lối tượng tròn.
7. Mũ thờ: Cao 27 cm; đặt trên ngai rồng, phía trước là một bát hương thờ. Theo các cụ già, đây là án thờ Tứ Dương hầu Phạm Tử Nghi với 3 sắc phong thần của các triều vua nhà Nguyễn, chuẩn cho làng Xâm Bồ được thờ.
8. 1 đôi quả cỡ đại, 11 đôi câu đối phẳng, cửa võng chạm thủng: 1 bộ;…
9. Khám đại đặt tượng Ngô Vương tạc theo lối suy tôn.
Lễ hội truyền thống tại miếu Xâm Bồ quan trọng nhất là các sự lệ thờ Ngô Vương Quyền. Trước đây, khi làng chưa cất được miếu to rộng như hiện nay; bát hương và bài vị Ngô Vương vẫn giữ bên từ Lương Xâm, ngày đóng đám mới rước về làm lễ. Từ Lương Xâm được các làng xã tôn là từ cả nên được mở hội từ 16-1 âm lịch; các đền từ trong khu vực phải đến làm lễ trước; từ ngày 17-1 trở đi mới được tổ chức lễ ở địa phương mình. Trước kia, làng Xâm Bồ có tục nghênh rước thánh tượng từ miếu ra đình mở hội từ 3-5 ngày. Theo cổ truyền, Xâm Bồ cùng với Hạ Đoạn, Lương Xâm có tục giao lân, thăm hỏi, dự tế lễ Ngô Vương trong ngày hội. Những năm gần đây, cùng với phong trào tu sửa, phục hồi lễ hội cổ truyền, Xâm Bồ với làng Đôn Niệm vẫn duy trì quan hệ trong dịp lễ hội Ngô Quyền và Phạm Tử Nghi trong tiết xuân thu nhị kỳ; khôi phục lại các môn võ, trò chơi có tính thượng võ như múa kiếm, đao, vật, cờ người, chọi gà.
Chùa Xâm Bồ (tên thường gọi là chùa Bồ), tên chữ là Thắng Phúc tự thuộc xã Nam Hải, huyện An Hải (nay là phường Nam Hải, quận Hải An), thành phố Hải Phòng. Về kiến trúc, chùa đã bị hủy hoại hoàn toàn bởi thời gian, thiên tai, giặc giã và ý thức bảo tồn của con người nên hầu hết công trình hiện có là mới được phục dựng chưa đầy nửa thế kỷ. Tuy nhiên, qua văn bia của chùa, có thể hình dung được phần nào chùa xưa là một công trình tương đối khang trang. Đặc biệt, qua một văn bia khác trên trụ đá (gọi là thạch thiên đài trụ) dựng trước cửa chùa cho biết niên đại thuộc niên hiệu Chính Hòa (1680-1705).
Chùa Xâm Bồ dựng trên khu đất phong quang, tĩnh mịch, nằm phía sau, lọt giữa khoảng cách hai ngôi miếu thờ đức Ngô Vương Quyền là từ Lương Xâm và miếu Xâm Bồ, theo nghi thức thờ tự “tiền thánh, hậu Phật”. Ba di tích tạo thành cụm công trình kiến trúc nghệ thuật và lịch sử của địa phương. Chùa quay hướng Đông Nam. Mở đầu cho kiến trúc chùa là tam quan sừng sững vút cao. Cổng giữa xây kiểu lầu điện 3 tầng 8 mái trong đồ hình tháp tứ giác vuông. Tam quan kiêm luôn chức phận gác chuông của chùa. Tầng dưới ở lối đi lại là hình vòm cuốn. Tầng hai dựng lan can tứ diện, bốn góc đắp trụ hình nụ sen. Tầng trên cùng bộ mái hình thuyền rồng úp với các đao công, phần “chồng diêm” đắp nổi trang trí các đề tài liên quan đến Phật thoại như Tượng đức Phật ngồi trên tòa sen, đằng sau có vầng hào quang tỏa sáng; tích thầy trò Đường Tăng đi Tây Trúc thỉnh kinh, băng dây lá sồi và cánh sen… Cổng chính của tam quan còn là nơi có các câu đối bằng chữ Hán ca ngợi đạo pháp và cảnh đẹp chốn linh tự. Hai bên cổng chính là các cổng phụ hợp thành tam quan. Tam quan chùa Xâm Bồ thực sự là một kiến trúc đẹp, quy mô đồ sộ, dù rằng niên đại xây dựng mới gần đây.
Chùa Xâm Bồ xây dựng trên một khuôn viên rộng rãi với nhiều tòa ngang, dãy dọc được quy hoạch gọn gàng. Phật điện bố trí hình chữ Đinh (J) gồm 3 gian tiền đường và 2 gian hậu cung, cùng với tam quan hình thành đường “thần đạo” của cổ tự. Bên phải phật điện là một sân rộng, lát gạch phẳng, tạo nhiều bồn hoa trồng cây cảnh xanh mát. Bao quanh sân là hai tòa kiến trúc quy vuông hình thước thợ: Nhà Mẫu bố cục hình chữ nhị gồm 5 gian điện ngoài và 3 gian điện trong cùng quay hướng Đông. Nhà thờ tổ mang dáng dấp chữ Đinh gồm 4 gian tiền đường và một gian hậu cung, mặt quay sang tam bảo và cách tam bảo một khoảng sân rộng. Bên trái phật điện là vườn tháp gồm 3 ngôi tháp mộ sư tổ.
Những di vật đáng quan tâm:
1. Nhang án gỗ: 1 chiếc, đặt làm hương án tiền ở tòa tam bảo, niên đại thế kỷ XVIII, thời Lê.
2. Tượng Quan âm Thiên thủ, Thiên nhỡn: 1 pho, chất liệu gỗ, cao 1,1m, niên đại thế kỷ XIX.
3. Tượng Thánh tăng, tượng Đức Ông (1 pho), tượng Tổ (4 pho); chất liệu đều bằng gỗ, niên đại thế kỷ XIX.
Miếu và chùa Xâm Bồ là trung tâm mọi hoạt động văn hóa, xã hội của dân làng. Đó là nơi thờ đức Thành hoàng Ngô Vương Quyền, nơi chư Phật, chư bồ tát giáo hóa chúng sinh và là nơi hội họp, vui chơi của dân làng trong những ngày lễ tết. Miếu Xâm Bồ là một công trình văn hóa cổ, một đài tưởng niệm chiến thắng của Nhân dân địa phương đối với vị anh hùng dân tộc Ngô Quyền. Cụm di tích còn là nơi bảo lưu truyền thống, tập tục sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của Nhân dân địa phương; nơi bảo tồn nhiều cổ vật như bia đá, sắc phong, đồ thờ tự bằng gỗ sơn thếp, cây cổ thụ các loại, tạo khung cảnh cổ kính, trang nghiêm tại khu di tích.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa mà cụm di tích hàm chứa; Bộ Văn hóa – Thông tin đã ban hành Quyết định số 310/QĐ-BT ngày 13/2/1996 công nhận miếu – chùa Xâm Bồ là di tích Lịch sử và Nghệ thuật cấp quốc gia.