ĐÌNH TRỰC CÁT
(Di tích Lịch sử cấp thành phố)
Đình Trực Cát (còn gọi là đình Đồng Xá) thuộc phường Vĩnh Niệm, quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng, nằm cách trung tâm thành phố khoảng 3,5km về phía Tây Nam. Đây là công trình kiến trúc văn hóa tâm linh, tín ngưỡng, cổ truyền của người dân địa phương.
Theo nội dung bản Thần tích lưu giữ tại đình Cấm tức đình Gia Viên, quận Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng ghi rõ: Ngô Quyền sinh ra trong một gia đình danh gia vọng tộc, đời đời làm quan ở đất Đường Lâm. Tương truyền cụ tổ 4 đời của Ngô Quyền là Ngô Xuân, người đã chiêu mộ hàng trăm thủ hạ theo Triệu Quang Phục tiếp tục sự nghiệp anh hùng của Lý Bí chống quân Lương. Cụ lập nhiều chiến công được phong làm Thổ tù và được cha truyền con nối chức tước. Cha của Ngô Quyền là Ngô Mân làm Châu mục châu Đường Lâm. Thần tích đình Gia Viên ghi chép cụ thể, Ngô Quyền sinh ngày 12 tháng Giêng năm Mậu Ngọ (Dương lịch 06/02/898). Ngay từ nhỏ, ông tỏ ra là một người trí dũng song toàn, sớm bộc lộ tài năng kiệt xuất và đã trở thành một vị tướng tài được nhân dân kính mến, quân sĩ khâm phục. Trước nguy cơ xâm lăng của giặc Nam Hán, Ngô Quyền, người đại diện chân chính của dân tộc ta lúc đó đã thực sự trở thành trung tâm đoàn kết, quy tụ mọi nguồn sức mạnh của đất nước, kiên quyết, khẩn trương bước vào cuộc kháng chiến cứu nước. Cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán của nhân dân ta, dưới tài thao lược của Ngô Quyền đã kết thúc thắng lợi, quân giặc hoàn toàn thất bại. Ngoài tôn thờ vị Thành hoàng Đức Ngô Vương, di tích còn thờ phối Đức Thánh Phạm Tử Nghi (Đức Thánh Niệm).
Đình Đồng Xá xưa, được khởi dựng vào khoảng thế kỷ XVIII, XIX. Quy mô, kiến trúc khá bề thế, bố cục mặt bằng hình chữ đinh, gồm 5 gian tiền tế và 3 gian hậu cung. Kết cấu kiến trúc kiểu ván sàn lòng thuyền, chéo đao tàu góc. Bộ khung chịu lực gồm 6 bộ vì gỗ lim. Các cột cái là những thân cây gỗ to, rất chắc chắn. Năm 1949, thực dân Pháp có kế hoạch mở rộng sân bay Cát Bi, buộc dân làng Đồng Xá và Trực Cát phải di dời đình tới địa điểm phường Vĩnh Niệm ngày nay. Năm 1951, ngôi đình Trực Cát được dựng lại bằng vật liệu gỗ của ngôi đình cũ, với quy mô kiến trúc như thuở ban đầu và rước tượng Thành hoàng Đức Ngô Vương Thiên tử về thờ như trước. Năm 1963, ngôi đình bị tháo dỡ, toàn bộ vật liệu dùng vào việc xây dựng trường học. Mãi đến năm 2012, đình mới được nhân dân địa phương phục dựng lại, với quy mô, kiến trúc khá bề thế. Diện tích gần 1000m2, đình có kiến trúc mặt bằng chữ nhất, gồm 5 gian, xây kiểu tường hồi bít đốc, đấu trụ hồi văn, tay ngai trụ biểu. Kết cấu bộ khung chịu lực bằng vật liệu bê tông, cốt thép. Mái lợp ngói mũi, hệ thống cửa bằng vật liệu gỗ tứ thiết. Sân và nền đình lát gạch giếng đáy, xung quanh xây tường bao bảo vệ.
Trải qua thời gian, thiên tai, chiến tranh, ngôi đình cổ xưa chỉ còn trong kí ức của dân làng. Ngày nay, nhiều đồ thờ tự, tế khí đã bị thất lạc hoặc hủy hoại, chỉ còn lại một số sắc phong: Sắc Duy Tân tam niên (1909); sắc Khải Định cửu niên (1924); sắc Tự Đức lục niên (1853). Ngoài ra, còn một số hiện vật khác như: bài vị hoành phi, đại tự câu đối, cửa võng, nhang án, bát biểu….
Hàng năm, cứ vào những ngày sự lệ, dân làng lại tổ chức tế lễ tại đình. Lễ hội được tổ chức vào các ngày âm lịch: 12/3 – lễ Thánh đản; 18 tháng giêng - lễ Thánh hóa. Ngoài ra còn tế xuân, thu, nhị, kỳ vào ngày 15/2 và 14/9. Phần hội còn có các trò chơi: Tổ tôm điếm, đấu vật, đánh cờ người, cờ tướng, hát đúm…Vào dịp lễ hội, mọi người thường tụ hội về đình đông đủ, tỏ lòng tri ân với các vị Thành hoàng, những người anh hùng có công với làng với nước, cầu mong cho “mưa thuận, gió hòa”, “nhân khang vật thịnh”, mùa màng bội thu.
Ngày 10 tháng 11 năm 2017, Uỷ ban nhân dân thành phố ra quyết định số 3041-QĐ/UBND công nhận đình Trực Cát, phường Vĩnh Niệm, quận Hải An là Di tích Lịch sử cấp thành phố.